Bitki Örtüsü

 TEPEKENT’DEKİ LİKEN BİTKİLERİ

             Orman Yük. Müh. Prof. Dr. Sabri SÜMER

Giriş

Çok katılımlı bir Tepekent Toplantısında; “Tepekent’in havası temiz mi?” diye sordum. Üyeler birbirine baktı, hiçbir ses çıkmadı. Bu konuda herhangi bir fikirleri olmadığı anlaşılıyordu. Ben, “evet temiz, hem de pek çok temiz”, “bunun kanıtı da aşağı Kapıdan girerken etraftaki kayaların üzerinde ve Kent içindeki ağaç gövdeleri üzerinde yer alan likenlerdir” dedim ve “likenler hava temizliğinin göstergeleridir, indikatörlerdir, hava kirliliği gerçekleşince ortadan kalkarlar” diye ilave ettim. Bu konudaki ilk tespit ve bilgilendirme bu olmuştur.

Likenler hakkındaki genel bilgiler ve hava kirliliği ile ilişki konusunda genel bilgiler aşağıdadır.    

Liken Nedir ?

liken tepekentDoğa’daki kayaların, ağaç gövdelerinin ve dallarının üzerinde köksüz, gövdesiz ve yapraksız oluşumlar görülür, bunlar “gövdesiz bitkiler kümesi”nden olan likenlerdir.

Bir liken; birbirinden ayrı olan belli bir alg türü bitki ile belli bir mantar türü bitkinden meydana gelmektedir. Şu halde liken basit bir canlı olmayıp, iki ayrı bitkinin yani algin ve mantarın bir araya gelmesi ve bir birlik meydana getirmesi ile ortaya çıkan birleşik, karmaşık bir canlıdır.

Bu iki ayrı çeşit canlı yan yana gelerek, kendilerine hiç benzemeyen bir dış görünüm ve hayat faaliyeti yaratarak bir birlik ve bütünlük meydana getirmektedir.

Liken, mantar ile alg bitkilerinin mükemmel biçimde ortak yaşamasıdır. Bazı bilim adamlarına göre Dünya’da likenler 20 bin türe ulaşmıştır. Karasal yaşama alanlarının yüzde 

8-10'unda likenler yoğun olarak yer alır.

Liken Nasıl Yaşar ?

liken agac tepekentLikenler; yaşamak için ihtiyaç duydukları besini ve suyu, havadaki nemden ve yağıştan sağlamaktadır, bulundukları ortamın aynası gibidirler, dolayısıyla havanın kötü niteliğinden hemen ve doğrudan etkilenmektedirler.

Likenlerin çoğunluğu üst bitken olarak ağaçların gövde ve dal kabukları üzerinde gelişir. Ağaç ile herhangi bir ilişkisi olmaz, aralarında besin ve su alışverişi yapılmaz, ağaca herhangi zararı yoktur. Nemli toprakta yaşayabilirler. Çıplak kayaların üzerini örten öncü canlılardır. Kayaların üzerinde yerleşmiş bulunan likenlerin ölümünden sonra kalan artıkları ve kayaların parçalanması ile oluşan ilk ince toprak tabakası üzerine bundan sonra kara yosunları yerleşir, bunları da diğer bitkiler izler. Dolayısı ile likenler öncü bitkilerdir.

Likenlerin dağılışında en önemli etken rutubettir. Nemli yerlerde, kuzey yamaçlarda daha çok liken türüne rastlanır.

Liken bitkisi ışığı sever, gölgeli yerlerden kaçınır. Işık, alg unsurunun özümleme yapması için gereklidir. Bu yüzden likenlerin çoğuna, orman ve yol kenarı, ağaç gövdesi ve dalları üzerinde, eski duvarlar ve kayalar üzerinde rastlanır; ormanın çok sık gölgeli olan iç kısımlarında liken bulunmaz.

Likenlerin besin maddelerine olan ihtiyacı azdır. Sadece havası temiz olan yerlerde yaşayabilirler, kirli havaya karşı çok duyarlılık gösterirler. Sanayi bölgelerinde ve büyük şehirlerin yakınlarında liken topluluğu çok zayıftır veya hiç yoktur. Buna karşılık havası temiz olan bölgelerde kayaların, ağaç gövdelerinin ve dallarının üzerini çeşitli renk ve biçime sahip olarak örterler. Onun için likenler bir bölgenin havasının temiz olup olmadığını belirten iyi bir göstericidir. Türkiye’de hava niteliği iyi olan bölgelerde bol liken görmek mümkündür. Kayalar üzerinde yeşil ve kabarık lekeler meydana getiren harita liken (Rhizocarpon geographicurn) türü buna iyi bir örnektir.

Liken Yapısı Nasıldır ?

Liken yapısının büyük kısmını mantar iplikleri (hif) meydana getirir. Likenin üst ve alt kısmında çoğunlukla mantar hiflerinden ibaret sıkı bir kabuk tabakası, orta kısımda ise daha gevşek bir misel örgüsü vardır. Üst kabuk tabakasının altında alg unsuru yer alır.

Liken yapısına katılan mantarla arasında; Algimsi Mantarlar (Phycomycetes) ve Askuslu Mantarlar (Ascomycetes) vardır. Bu yapıda olan likenler çoğunlukla ılık iklimli bölgelerde yetişmektedir.

Tropik bölgelerde yetişen 4 cinsin yapısında Bazidili Mantarlar (Basidiomycetes) yer alır.

Liken beraberliğinde, ortak yaşamakta olan alg ve mantar unsurları karşılıklı faydalanmayı sağlayan iyi bir işbirliği içindedir. Alg, imal ettiği özümleme ürünü olan besin maddelerini mantara; mantar da üzerinde yaşanılan ortamdan sağladığı suyu ve mineral tuzları alge verir.

Mantar unsuru ayrıca, likeni, yaşanan yere bağlar. Ağaç kabukları üzerinde yaşayan likenler, ağacın kabuk dokusuna hifler gönderir, fakat bunlar ağacın canlı dokularına ulaşmaz. Yaprak üzerinde yaşayan likenlerin hifleri yaprak dokularına hasar verebilir.

Salgılanan liken asitleri kayaları eriterek besin sağlayabilir. Kalker kayaları üzerinde yaşayan bazı liken türlerinin hifleri 2 santimetre derinliğe kadar işleyebilir. Toprak ve kum üzerinde yaşayanların ortam ile bağlantısı gevşek olur. Tunduralık arazilerde gelişen liken türleri, buralarda hüküm süren şiddetli rüzgâr ve suyun mekanik etkisine karşı durabilmek için, kendilerini daha sağlam bir şekilde ortama bağlar.

Liken yapısına katılan algler; ya Mavi-Yeşil Alglerden tek hücreli olan Chroococcus ve Gloeocapsa türleri, ayrıca iplik şeklinde olan Nostoc ve Rivuluria türleri ve diğer Mavi-Yeşil alg türleridir. Bundan başka Yeşil Alglerden çoğunlukla ilksel yapılı Protococcus, Chlorella, Ulothrix türleri ve diğerleri liken yapısında yer alır.

            Liken Nerede Yaşar ?

            Likenler Dünya’da tundralardan Ekvator kuşağına, deniz kıyısından kara içlerine, ovalardan dağların doruklarına kadar hemen her yerde, yani diğer canlıların yaşayamayacağı yetişme ortamlarında gelişebilirler. Hatta likeni meydana getiren gerek alg ve gerekse mantar unsurlarının her birinin ayrı ayrı olarak yaşayamayacağı en çetin yetişme Muhitlerinde, birbiriyle ortaklaşa dayanışma ile kolaylıkla yaşayabilirler.

Likenler çok aşırı şartlı yetişme yerlerinde örneğin kızgın güneş altında sıcağa, çok düşük sıcaklık dereceli soğuğa, uzun süren kuraklığa dayanabilirler.

Likenler; toprak üstünde; canlı ağaç gövde ve dalları üzerinde; devrik ağaç kütüğü ve çit gibi ölü odunda; kaya üzerinde gelişir.

Örneğin; kafatası likeni (Parmelia saxatilis), biberli kaya kalkanı (Xanthoparmelia conspersa) ve harita liken (Rhizocarpon geographicurn) tipik kaya likenleridir.

Ağaç kabukları üzerinde de yaşarlar. Örneğin Caltopisma vitellinum, pembe yer likeni (Baeomyces roseus), küçük kırmızı liken (Sphyridiurn byssodes), tozlu liken (Physcia pulverulenta) ve nerdivensi liken (Lecidea scalaris) genel olarak ağaç kabuğunda, bazen taş üzerinde gelişen liken türleridir.

Bazı ren geyiği likeni (Cladonia sp.) türleri normal olarak toprakta yaşar, bazen ağaçlar üzerinde metrelerce yükseğe ulaşabilir.

Kuzey ülkelerinde tunduralık arazilerde geniş alanlar kaplarlar. Bu bölgelerde bazı değişik liken türleri bulmak mümkündür. Bu geniş bölgede, liken varlığı çok zengin değildir, ancak mevcut türler kilometrelerce karelik geniş alanları kaplamaktadır ve boldur, çoğunluğu da çalı likenleridir. Norveç, İsveç, Finlandiya, İngiltere, İrlanda ve Kanada gibi ülkelerde bol liken varlığı bulunur.

Trop iklimli bölgeler, liken çeşitliliği bakımından zengindir, ancak geniş alanlar kaplamazlar. Bu bölgede bulunan likenler, çoğunlukla ağaç kabuğunda ve yaprakta gelişen çeşittendir.

Akdeniz Bölgesi çevresindeki ülkelerde kabuk likenleri çoğunluktadır. Türkiye’de ise çam ormanları ve yapraklı ağaç ormanlarının ışıklı açıklıklarında likenlere rastlanır, bunlar çoğunlukla kabuk likenleridir ve kayın (Fagus sp.), kavak (Populus sp.), söğüt (Salix sp.), ıhlamur (Tilia sp.), atkestanesi (Aesculus sp.),ceviz ( Juglans sp.) gibi ağaçlarda, ayrıca çeşitli meyve ağaçları üzerinde gelişirler.

Likenin Ömrü Ne Kadardır ?

Likenler çok yavaş büyürler. El büyüklüğünde bir liken genellikle 50 yılda meydana gelir. Çalımsı likenlerin birkaç santimetre yükselebilmesi 100 - 200 yılda olabilir.

            Hava Kirliliğinin Etkisi

            Hava kirleticileri, çevreye yayılan ve canlıların sağlığını olumsuz yönde etkileyen maddelerdir. Bu kirleticiler; doğasal oluşan kimyasal maddelerin olduğu kadar, insan eliyle yaratılan kimyasal maddelerin canlılar varlığına ve çevresel süreçlere zararlı etkiler yapması sebebiyle önem taşımaktadır.

Hava kirliliği; yoğunluğu, etkileme süresi ve etkileme sıklığı ile canlı sağlığını olumsuz etkileyen ve çevreye hasar yaratan maddelerin havada içinde yer alması olayıdır. Özellikle sanayileşmiş ve gelişmiş ülkelerde, hava kirliliği zorluklarına ilgi artmıştır. Kirli hava içinde kükürt oksitler, azot oksitler, karbon monoksit, ozon gibi gazlar; çeşitli küçük parçacıklar; ağır metaller ve çeşitli uçucu organik bileşikler gibi kirleticiler artar.

Hava kirliliğinin birincil kaynağı enerji elde etmek üzere kömür ve petrol gibi fosil yakıtların tüketilmesi, çeşitli endüstri etkinlikleri ve taşıma işleridir. Yayılan hava kirleticilerine; elektrik üretim tesislerinin, metal sektörünün, kimyasal endüstri işletmelerinin ve atık tesislerinin başlıca kaynak oluşturduğu belirlenmiştir. Bakır, kurşun, çinko, kadmiyum, cıva ve nikel gibi ağır metallerin yayınımı sürekli olarak artmaktadır. Bu metaller ve diğer bazı ametal elementler belli bazı coğrafya bölgelerinde aşırı miktarlarda birikirler, insanın ve diğer canlıların sağlığını etkilerler.

Şiddetli etkilerinden başka, ağır metal hava kirleticilerine düşük yoğunlukta ve uzun süre maruz kalınması sebebi ile bitki, hayvan ve insan gibi canlılarda oluşan müzmin etkiler de vardır.

Endüstri kaynaklı hava kirliliğinin giderek artması ile liken varlığının fakirleştiğinin anlaşılması sonucunda artan ilgi, bu bitki grubu kullanılarak ağır metal ve radyoaktif kaynaklı hava kirliliğinin ölçülmesini düşündürmüştür. Liken varlığı, havası kirli olan bölgelerde gittikçe fakirleşmektedir. Liken türü sayısı şehirlik alanlardan uzaklaştıkça artmakta, şehirlik ve sanayi alanlarının yakınında sayı ve çeşit bakımından liken azlığı görülmektedir.

Likenler, gelişmiş bir kök sistemine sahip olmadığından su ve mineral maddelerini tüm yüzeylerini kullanarak, havanın neminden ve yağışından almak zorundadırlar. Böylece hava kirleticilere doğrudan maruz durumdadırlar.

Likenler radyoaktif kirliliği de biriktirmektedir.

            Bazı liken türlerinin hava kirliliğine karşı çok hassas, bazılarının ise göreceli olarak daha dayanıklı olduğu bilinmektedir. Durağan olan ve fazla değişken olmayan yaşama mekanlarında, yani havada kirlilik yok ise, duyarlı ve dayanıklı liken türleri kayaları ve ağaç gövdelerini kaplamaktadır, tür sayısı çok fazla olmaktadır. Hava kirliliğinin yaşama şartlarına baskı yaptığı alanlarda ise hassas likenler ortadan kalkmakta, dayanıklı türler bir zaman daha direnmektre ve tür çeşitliliği azalmaktadır, sonunda liken bitkileri bütünü ile ortadan kalkmaktadır.

            Tepekent Örneğinde Liken Varlığının Önemi

            Likenler, hava kirleticiler için bir “gösterge” (indikatör) yahut da “görüntüleyici” (monitör) olarak değerlendirilmektedir.

            Tepekent Sitesi coğrafya konumundan ve hakim kuzey rüzgarına sürekli maruz olma durumundan dolayı hava kirliliğine uğramamaktadır. Böylelikle insan yaşaması için mutena ve sağlıklı bir bölgedir.

            Temiz ve kirlenmemiş havaya sahip olmanın kanıtı; kayalarda ve ağaç kabuklarında yerleşmiş bulunan liken bitkilerinin var olmasıdır.

 

Tepekent Villaları

Türkoba Mah. Tepecik Cad. No: 1
Tepecik - Büyükçekmece / İstanbul

İletişim

Telefon: 0 (212) 860 00 01 (5 hat)
E-posta: info@tepekent.com.tr

Bizi Takip Edin

tepekent facebook tepekent twitter tepekent instagram